Onbeschermde seks: soa-risico’s, preventie & wat nu?

Onbeschermde seks kan verschillende gezondheidsrisico’s met zich meebrengen, van seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s) tot een ongewenste zwangerschap. Hoe groot het daadwerkelijke risico is, hangt af van verschillende factoren, waaronder het soort seksueel contact, de soa-status van je partner, de betreffende infectie en de gebruikte beschermingsmiddelen.

In deze gids lees je hoe soa’s worden overgedragen, welke factoren het risico kunnen verhogen, hoe condooms en testen kunnen helpen en welke stappen je na onbeschermde seks kunt overwegen.

Inhoudsopgave

• Wat zijn SOA’s?
• Waarom is bescherming bij seks belangrijk?
• Hoe groot is het risico om een SOA op te lopen bij onbeschermde seks?
• Welke factoren beïnvloeden het risico op een SOA-overdracht?
• Hoe kan ik een SOA voorkomen?
• Tegen welke SOA’s beschermen condooms?
• Wat te doen na onbeschermde seks?
• Veelgestelde vragen
• Samenvatting

Wat zijn SOA’s?

Seksueel overdraagbare infecties (SOA’s) zijn infecties die via onbeschermd seksueel contact worden overgedragen en afhankelijk van de veroorzaker in drie categorieën kunnen worden ingedeeld. Bacteriële infecties omvatten chlamydia, gonorroe en syfilis. Virale infecties omvatten hiv, genitale herpes en HPV, terwijl parasitaire infecties zoals trichomoniasis kunnen voorkomen. Onbehandelde of ongediagnosticeerde SOA’s kunnen ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken (MedlinePlus, 2024).

Waarom is bescherming bij seks belangrijk?

Beschermingsmaatregelen zoals condooms en lektüchern zijn bij seks van belang om de volgende redenen:

1. Beschermingsmaatregelen verlagen het risico op een SOA-besmetting, omdat ze direct contact met infectieuze lichaamsvloeistoffen en slijmvliezen beperken. Bij correct en consistent gebruik kan het dragen van condooms het risico op hiv-besmetting met tot wel 99% verlagen.
2. Beschermingsmaatregelen beschermen niet alleen jezelf, maar ook anderen, omdat veel SOA’s zonder symptomen verlopen en onopgemerkt kunnen blijven.
3. Beschermingsmaatregelen verlagen op de lange termijn het risico op gezondheidsproblemen die kunnen ontstaan door ongediagnosticeerde en onbehandelde infecties.
4. De maatschappelijke verspreiding van SOA’s wordt verminderd. Door preventief gedrag wordt de verspreiding van infecties onderbroken.

Bron: NHS, 2022

Hoe groot is het risico om een SOA op te lopen bij onbeschermde seks?

Het risico op een seksueel overdraagbare infectie (SOA) bij onbeschermde seks varieert afhankelijk van het type infectie, de overdrachtsweg en individuele factoren zoals de gezondheid van de slijmvliezen of bestaande infecties.

• Humaan immunodeficiëntievirus (hiv): Het risico ligt bij vaginale seks tussen 0,04–0,08 % en bij anale seks tot wel 1,4 %. Het contact met geïnfecteerde lichaamsvloeistoffen zoals bloed, sperma of vaginale afscheiding is bepalend. Slijmvliesbeschadigingen of een hoge virale lading verhogen het risico.
• Chlamydia en gonorroe: Het risico om onbeschermd chlamydia of gonorroe op te lopen ligt per contact bij ongeveer 20–40 %. Deze infecties worden voornamelijk overgedragen via vaginale, anale en orale seks, omdat ze de slijmvliezen aantasten en zich verspreiden via direct contact met geïnfecteerde afscheidingen.
• Genitale herpes: Het risico op besmetting met het herpes simplex-virus (HSV) ligt bij 10–30 % per ontmoeting, afhankelijk van het type contact, en is bijzonder hoog bij open herpesblaasjes. Herpes wordt overgedragen via huid-op-huidcontact en geïnfecteerde slijmvliezen, zelfs als er geen zichtbare symptomen zijn.
• HPV: Humaan papillomavirus (HPV) wordt overgedragen via direct huidcontact of contact met geïnfecteerde slijmvliezen, meestal tijdens vaginale, anale of orale seks. Het infectierisico is moeilijk te kwantificeren, aangezien HPV vaak symptoomloos is. Ongeveer 80 % van de seksueel actieve mensen wordt ooit in hun leven geïnfecteerd met HPV (Lewis et al., 2019).
• Syfilis: Syfilis wordt overgedragen via direct contact met open syfilis-ulcera op de huid of slijmvliezen. Het risico op besmetting ligt bij 30–50 % per contact. De ziekte is bijzonder besmettelijk in de vroege stadia, wanneer zichtbare wonden aanwezig zijn.
• Trichomoniasis: Trichomonas vaginalis, de veroorzaker van trichomoniasis, wordt voornamelijk overgedragen via vaginale seks. Het risico om besmet te raken kan oplopen tot 70 %, aangezien de infectie zeer besmettelijk is. Mannen zijn vaak asymptomatische dragers, wat de overdracht vergemakkelijkt.

Bronnen: Mayo Clinic, 2023; NHS, 2022

Welke factoren beïnvloeden het risico op een SOA-overdracht?

Het risico om een SOA op te lopen bij onbeschermde seks wordt beïnvloed door de volgende factoren:

1. Soort seksuele handeling: De overdrachtsweg heeft een grote invloed op het risico. Onbeschermde anale seks heeft het hoogste risico, gevolgd door vaginale en orale seks, omdat de slijmvliezen in het anale gebied gevoeliger zijn en gemakkelijker beschadigd kunnen worden.
2. Partnerstatus: Als de seksuele partner al besmet is met een SOA, is de kans op besmetting veel groter. Het is extra riskant wanneer de infectiestatus van de partner onbekend is en er vaak wisselende seksuele partners zijn. Veel SOA’s komen zonder symptomen voor, maar kunnen toch worden overgedragen en langdurige schade veroorzaken.
3. Letsels/microbeschadigingen: Open wonden, geïrriteerde huid of kleine verwondingen, die vaak onopgemerkt blijven, vergemakkelijken het binnendringen van ziekteverwekkers zoals bacteriën of virussen.
4. Soort ziekte en besmettelijkheid: Sommige SOA’s zijn besmettelijker omdat ze op verschillende manieren worden overgedragen. Infecties zoals HPV, die via huidcontact worden overgedragen, zijn gemakkelijker te verspreiden dan die welke lichaamsvloeistoffen zoals bloed of sperma vereisen, zoals hiv. Ook hoe goed de ziekteverwekker buiten het lichaam kan overleven, de virale belasting in het lichaam en asymptomatische gevallen beïnvloeden het besmettingsrisico aanzienlijk.
5. Immuunsysteem van de ontvanger: Mensen met een verzwakt immuunsysteem, bijvoorbeeld door chronische aandoeningen, hiv of medicatie, zijn vatbaarder voor infecties.
6. Sociale en geografische factoren: In regio’s met een hoge prevalentie van bepaalde SOA’s of in risicogroepen (bijv. sekswerkers, mannen die seks hebben met mannen) is de kans op besmetting vaak groter.

Bron: Mayo Clinic, 2023

Hoe kan ik een SOA-infectie voorkomen?

Om seksueel overdraagbare infecties (SOA’s) te voorkomen of onbewuste overdracht te voorkomen, moet je altijd een condoom gebruiken bij vaginale, anale en orale seks en je regelmatig laten testen, vooral voor nieuwe relaties, bij wisselende partners of na onbeschermde seks. Vaccinaties, zoals tegen hoogrisico-typen van HPV, worden ook aanbevolen. Praat open en eerlijk met je partner over seksuele gezondheid om jezelf te beschermen en eventueel samen te testen of behandelen. Vermijd intiem contact bij acute symptomen of als je vermoedt dat je een SOA hebt (NHS, 2023).

Wil je 100% discreet getest worden? – Gebruik dan de thuistests van Homed-IQ. Alle resultaten worden geanalyseerd in ISO-gecertificeerde laboratoria die ook door klinieken en huisartsenpraktijken worden gebruikt.

Tegen welke SOA’s beschermen condooms?

Condooms bieden verschillende mate van bescherming tegen diverse SOA’s, afhankelijk van de overdrachtsroute:

Condooms bieden echter alleen volledige bescherming als ze correct en op tijd worden aangebracht – vóór elk eerste contact – en gedurende de hele geslachtsgemeenschap op de juiste manier worden gedragen.

Wat te doen na onbeschermde seks?

Na onbeschermde seks hangen de volgende stappen af van je persoonlijke situatie. Belangrijke factoren zijn of jij en je partner regelmatig getest worden op seksueel overdraagbare infecties (SOA’s), of je in een vaste relatie bent of wisselende contacten hebt, en wat je persoonlijke doelen zijn, zoals bijvoorbeeld een eventuele zwangerschap. De volgende maatregelen zijn goed om te weten:

• SOA-test: Een test op seksueel overdraagbare infecties (SOA’s) is aan te raden, maar wel op het juiste moment, aangezien sommige infecties pas na de diagnostische kloof betrouwbaar aantoonbaar zijn.
• Hiv-preventie (PrEP): Een post-expositieprofylaxe (PrEP) kan het risico op hiv-besmetting verlagen als deze binnen 48 uur na mogelijke blootstelling wordt gestart. Deze behandeling vereist een doktersrecept.
• Geen verdere seksuele contacten: Totdat een testresultaat uitsluitsel geeft over een mogelijke infectie, is het beter om verdere seksuele contacten te vermijden om overdracht te voorkomen.
• Open communicatie: Duidelijke communicatie over mogelijke risico’s zorgt voor transparantie en maakt gezamenlijke preventiemaatregelen mogelijk.
• Voorzorg voor de volgende keer: Om het risico in de toekomst te beperken, is het verstandig om consequent condooms of andere beschermingsmaatregelen te gebruiken. 
• Noodanticonceptie: Bij ongewenste zwangerschap en als andere anticonceptiemethoden ontbreken, is de “morning-afterpil” in Nederland zonder recept verkrijgbaar bij de apotheek. Er zijn twee varianten: levonorgestrel (werkt tot 72 uur na de seks) en ulipristalacetaat (werkt tot 120 uur). De “morning-afterpil” moet echt alleen in noodgevallen worden gebruikt, omdat deze de hormoonhuishouding sterk beïnvloedt en geen vervanging is voor reguliere anticonceptie.

Bron: Cleveland Clinic, 2023

Veelgestelde vragen

Is seks veilig als beide partners gezond zijn?

Niet per se. Aangezien sommige seksueel overdraagbare infecties zoals chlamydia, HPV, gonorroe, genitale herpes en zelfs hiv vaak symptoomloos verlopen, kunnen ogenschijnlijk gezonde personen onbewust drager zijn en de infecties doorgeven. Regelmatige tests zijn daarom cruciaal om dergelijke infecties vroegtijdig op te sporen en onbedoelde overdrachten te voorkomen.

Kan je zonder condoom besmet raken als beide getest zijn?

Als beide partners recent negatief zijn getest op seksueel overdraagbare infecties (SOA’s) en sindsdien geen andere seksuele partners hebben gehad, is het infectierisico laag. Er blijft echter een restkans bestaan door de zogenaamde diagnostische kloof. De diagnostische kloof verwijst naar de periode tussen een infectie en het moment waarop deze via testen detecteerbaar is. Gedurende deze fase is de concentratie van virussen of antilichamen vaak nog te laag om gedetecteerd te worden, waardoor een test negatief kan uitvallen, zelfs als iemand al besmettelijk is (CDC; 2024).

Bij het uitvoeren van tests is het daarom belangrijk om rekening te houden met het moment van de laatste mogelijke blootstelling en de duur van de diagnostische kloof, die per infectie kan verschillen. 

Seks zonder condoom en zwangerschap

Seks zonder condoom brengt altijd het risico van een zwangerschap met zich mee, vooral tijdens de vruchtbare dagen. Om een ongewenste zwangerschap te voorkomen, is het verstandig om aanvullende anticonceptiemiddelen te gebruiken. Veelgebruikte methoden zijn de pil, het condoom, het spiraaltje en de vaginaring. Alleen het condoom biedt echter zowel bescherming tegen ongewenste zwangerschappen als tegen seksueel overdraagbare infecties (SOA’s).

Hoe groot is het risico op een zwangerschap zonder condoom?

Het risico op een zwangerschap zonder condoom hangt sterk af van het moment in de menstruatiecyclus. Tijdens de vruchtbare fase, ongeveer 5 dagen voor en tot één dag na de eisprong, is de kans op zwangerschap veel groter. Zaadcellen kunnen tot vijf dagen in het lichaam van de vrouw overleven en wachten op de eisprong. Buiten deze periode is het risico lager, maar nooit volledig uitgesloten. Als je geen zwangerschap wilt, gebruik dan altijd andere anticonceptiemiddelen (Medline Plus, 2024).

Klopt het dat je tijdens je menstruatie geen bescherming nodig hebt?

Nee, dat klopt niet. Ook tijdens de menstruatie is een zwangerschap mogelijk, hoewel het risico lager is. Zaadcellen kunnen tot vijf dagen in het lichaam overleven, waardoor bij een korte cyclus en een vroege eisprong een bevruchting alsnog kan plaatsvinden.

Samenvatting

Onbeschermde seks brengt niet in elke situatie hetzelfde risico met zich mee. Door de belangrijkste risicofactoren te begrijpen, kun je beter geïnformeerde keuzes maken over je seksuele gezondheid. Condooms, regelmatige soa-tests, vaccinaties en open communicatie met seksuele partners kunnen allemaal bijdragen aan het verminderen van het infectierisico.

Het is daarnaast belangrijk om te weten wat je na onbeschermde seks kunt doen. Denk hierbij aan het juiste moment voor een soa-test, de diagnostische windowperiode, het risico op zwangerschap en mogelijke preventieve maatregelen.