De 3 fasen van de overgang en hun effecten

De menopauze is een natuurlijke levensfase die wordt gekenmerkt door geleidelijke hormonale veranderingen en het einde van de vruchtbaarheid. Hoewel iedere vrouw deze overgang anders ervaart, kunnen veranderingen in de oestrogeen- en progesteronspiegels invloed hebben op de menstruatiecyclus, slaap, stemming, lichaamssamenstelling, botgezondheid en het algemene welzijn.

In deze gids lees je meer over de verschillende fasen van de menopauze, veelvoorkomende symptomen, wanneer de overgang meestal begint en hoe leefstijl, testen en medische ondersteuning kunnen helpen om deze veranderingen beter te begrijpen en ermee om te gaan.

Inhoudsopgave

• Wat zijn de overgang?
• Waarom komen vrouwen in de overgang?
• Wanneer begint de overgang?
• De 3 fasen van de overgang en het moment van de menopauze
• Tips voor de fasen van de overgang
• Veelgestelde vragen
• Samenvatting

Wat zijn de overgang?

De overgang, ook wel het klimakterium genoemd, is een natuurlijke fase in het leven van een vrouw waarin de vruchtbaarheid geleidelijk afneemt. Het begint meestal tussen de 45 en 55 jaar en duurt meerdere jaren. In deze periode vinden er hormonale veranderingen plaats, vooral een afname van de productie van de vrouwelijke geslachtshormonen oestrogeen en progesteron. De overgang kan worden onderverdeeld in drie fasen:

• Perimenopauze: Deze fase kan al meerdere jaren voor de werkelijke menopauze beginnen. Het hormoonspiegel varieert, wat kan leiden tot onregelmatige menstruatiecycli en eerste klachten zoals opvliegers.
• Menopauze: De menopauze verwijst naar het moment waarop de laatste menstruatie plaatsvindt. Omdat dit moment pas achteraf kan worden vastgesteld, wordt een vrouw als in de menopauze beschouwd als haar menstruatie minstens twaalf maanden achter elkaar is uitgebleven.
• Postmenopauze: Na de menopauze stabiliseren de hormoonwaarden zich op een permanent lager niveau. Het lichaam past zich aan deze nieuwe toestand aan, die blijft bestaan tot het einde van het leven.

Elke vrouw doorloopt deze fasen op haar eigen manier, zowel wat betreft het moment als de klachten die ermee gepaard kunnen gaan (WHO,2024).

Waarom komen vrouwen in de overgang?

Vrouwen komen in de overgang omdat de hormoonhuishouding in het lichaam verandert. Met het ouder worden neemt de functie van de eierstokken geleidelijk af, wat leidt tot een daling in de productie van de geslachtshormonen oestrogeen en progesteron. Deze hormonale verandering zorgt ervoor dat de vruchtbaarheid langzaam afneemt en uiteindelijk eindigt in de menopauze – het moment waarop een vrouw 12 maanden lang geen menstruatie meer heeft gehad. Dit proces is een natuurlijk onderdeel van het ouder worden, omdat het aantal eicellen in de eierstokken beperkt is en uiteindelijk opraakt. De hormonale veranderingen kunnen verschillende klachten veroorzaken, zoals opvliegers, slaapproblemen of stemmingswisselingen (NHS, 2022).

Wanneer begint de overgang?

Het begin van de fasen van de overgang verschilt per persoon en hangt af van genetische, hormonale en gezondheidsfactoren. Meestal beginnen de eerste hormonale veranderingen tussen de leeftijd van 40 en 45 jaar, maar soms ook eerder of later. Ze kunnen ook vervroegd optreden door medische ingrepen, zoals het verwijderen van de eierstokken of een kankerbehandeling (MedlinePlus, 2024).

De 3 fasen van de overgang en het moment van de menopauze

De fasen van de overgang verlopen geleidelijk en kunnen meerdere jaren duren. Elke fase brengt hormonale veranderingen met zich mee, die invloed kunnen hebben op zowel het lichaam als de psyche. De menopauze zelf is geen langere periode, maar een specifiek moment – namelijk de dag waarop een vrouw 12 maanden lang geen menstruatie meer heeft gehad.

1. Premenopauze: De tijd vóór de overgang

De premenopauze begint vaak al in de late dertig of vroege veertig, wanneer de productie van oestrogeen en progesteron geleidelijk begint te schommelen. De menstruatiecyclus blijft nog regelmatig, maar de eerste veranderingen kunnen optreden:

• Lichtere of zwaardere menstruaties
• Gevoelige borsten
  
• Hoofdpijn
• Eerste stemmingswisselingen
• Slaapproblemen

2. Perimenopauze: De daadwerkelijke overgangsfase

De perimenopauze begint meestal rond de veertig en kan meerdere jaren duren. De oestrogeenspiegel schommelt sterk, wat kan leiden tot duidelijke klachten:

• Onregelmatige cycli (kortere of langere tussenpozen, hevigere of lichtere bloedingen)
• Opvliegers en nachtelijk zweten
• Slaapproblemen en vermoeidheid
• Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid en depressieve gevoelens
• Gewichtstoename en een tragere stofwisseling
• Gewrichts- en spierpijn
• Veranderingen in het libido (toename of afname van seksueel verlangen)

Deze fase eindigt met de menopauze.

Menopauze: Het moment van de laatste menstruatie

De menopauze is geen fase, maar een specifiek moment – namelijk de dag waarop een vrouw 12 maanden lang geen menstruatie meer heeft gehad. Op dit moment stoppen de eierstokken bijna volledig met de hormoonproductie. Veel symptomen van de perimenopauze blijven bestaan of worden zelfs erger:

• Vaginale droogheid en pijn tijdens seks
• Veranderingen aan huid en haar (droge huid, haaruitval)
• Versnelde botafbraak (verhoogd risico op osteoporose)
• Verhoogd risico op hart- en vaatziekten door het wegvallen van de beschermende werking van oestrogeen
• Concentratieproblemen (“brain fog”)

3.Postmenopauze: De tijd na de menopauze

De postmenopauze begint na de menopauze en duurt de rest van het leven. Sommige symptomen nemen af, maar het aanhoudende oestrogeentekort kan op de lange termijn gevolgen hebben:

• Minder opvliegers, maar aanhoudende slaapproblemen
• Verhoogd risico op osteoporose en botbreuken
• Blaasproblemen en terugkerende urineweginfecties
• Veranderingen in de vetstofwisseling (verhoogd risico op hart- en vaatziekten)
• Voortdurende huid- en haarveranderingen

Deze drie fasen van de overgang verlopen voor iedereen anders, maar ze maken deel uit van een natuurlijk proces. Een gezonde levensstijl, voldoende beweging en eventueel medische ondersteuning kunnen helpen om klachten te verminderen en het welzijn te verbeteren (MedlinePlus, 2024; Cleveland Clinic, 2024)

Tips voor de fasen van de overgang

De overgang is voor elke vrouw een unieke ervaring – terwijl sommigen nauwelijks klachten hebben, kampen anderen met opvliegers, slaapproblemen of stemmingswisselingen. Ongeacht de fase zijn er enkele algemene maatregelen die de overgang kunnen vergemakkelijken: een voedingsrijk dieet, regelmatige lichaamsbeweging, goede slaap en stressbeheersing zijn essentieel voor fysiek en emotioneel welzijn.

Omdat de behoeften in elke fase van de overgang veranderen, vind je hieronder specifieke tips per fase.

Wanneer is medische hulp verstandig?

Hoewel veel vrouwen de fasen van de overgang goed kunnen doorstaan met aanpassingen in hun levensstijl, kunnen ernstige klachten de levenskwaliteit aanzienlijk verminderen. In zulke gevallen kan medisch advies nuttig zijn. Bij aanhoudende of zeer belastende symptomen kan hormoontherapie (HRT) worden overwogen. Deze kan worden toegediend in de vorm van tabletten, pleisters, gels of crèmes en helpt om het oestrogeen- en progesterongehalte in balans te brengen (Cleveland Clinic, 2024).

Kun je testen of je in de overgang bent?

Ja, er zijn verschillende manieren om te bepalen of je in de overgang bent. Naast de typische symptomen kan een hormoontest extra duidelijkheid geven.

Welke tests zijn er?

• FSH-test (Follikelstimulerend hormoon): Tijdens de overgang stijgt het FSH-gehalte, omdat het lichaam probeert de afnemende oestrogeenproductie van de eierstokken te compenseren. FSH stimuleert normaal gesproken de eicelrijping in de eierstokken. Een langdurig verhoogde waarde kan een aanwijzing zijn voor de overgang.
• Oestrogeen-test: Oestrogeen (vooral estradiol) neemt af tijdens de overgang. Een lage waarde kan hierop wijzen, maar moet altijd in combinatie met andere hormonen worden beoordeeld.
• LH-test (Luteïniserend hormoon): Net als FSH kan LH verhoogd zijn in de overgang, maar dit speelt een minder belangrijke rol bij de diagnose.

Omdat hormoonwaarden binnen de cyclus schommelen, is een enkele test vaak niet voldoende. De combinatie van meerdere metingen en de aanwezige symptomen geeft de beste inschatting van de hormonale status (Mayo Clinic, 2024).

Hormoonhuishouding en voedingsstoffen testen

Wil je meer weten over je hormoonhuishouding? Met een overgangsbloedtest of een hormoontest voor vrouwen kun je belangrijke waarden laten controleren. Deze tests meten onder andere oestrogeen, progesteron en andere relevante hormonen die tijdens de fasen van de overgang kunnen schommelen. Zo krijg je beter inzicht in welke fase je je bevindt.

Samenvatting

De menopauze is geen afzonderlijke fase, maar een geleidelijke overgang die zich over meerdere jaren kan uitstrekken. Hormonale veranderingen kunnen zowel de lichamelijke als emotionele gezondheid beïnvloeden, terwijl de symptomen en het moment waarop ze optreden sterk van persoon tot persoon kunnen verschillen.

Inzicht in de verschillende fasen, veelvoorkomende signalen en beschikbare vormen van ondersteuning kan helpen om deze overgang beter te doorlopen. Gezonde gewoonten, regelmatige gezondheidscontroles en medische begeleiding wanneer dat nodig is, kunnen bijdragen aan het welzijn tijdens en na de menopauze.