Cortisol uit balans: oorzaken en wat je kunt doen

Stress is voor veel mensen een dagelijks terugkerend verschijnsel – veroorzaakt door werkdruk, familieverplichtingen of voortdurende bereikbaarheid. Wat veel mensen niet weten: de reactie van het lichaam op stress wordt grotendeels geregeld door het hormoon cortisol. In deze blog lees je welke functies cortisol in het lichaam heeft, wat er gebeurt bij een langdurig te hoge of juist te lage cortisolspiegel, en welke gevolgen dit voor je gezondheid kan hebben.

Inhoudsopgave

• Wat is de functie van cortisol?
• Wat doet cortisol tijdens stress?
• Cortisol en het syndroom van Cushing
• Oorzaken van het syndroom van Cushing
• Wat zijn de symptomen van hoge cortisol?
• Wat kun je doen als je cortisolspiegel te hoog is?
• Kun je een laag cortisol hebben?
• Oorzaken van laag cortisol
• Symptomen van een laag cortisol
• Wat kun je doen als je cortisolspiegel te laag is?

Wat is de functie van cortisol?

Cortisol is een hormoon. Hormonen zijn chemische boodschappers die verschillende processen in ons lichaam regelen. Cortisol wordt geproduceerd in de bijnieren die bovenop de nieren liggen. Dit hormoon heeft vele belangrijke functies in het lichaam, zoals het reguleren van de stressrespons van het lichaam, het immuunsysteem, het slaap-waakritme, de stofwisseling, de bloeddruk en de bloedsuikerspiegel (Cleveland Clinic, 2021).

Cortisol wordt afgebroken in de lever en uitgescheiden in de urine. Het niveau van cortisol in het bloed schommelt op natuurlijke wijze gedurende de dag, waarbij de niveaus meestal het hoogst zijn in de ochtend en het laagst rond middernacht (UMRC, 2023). Het lichaam werkt aan het handhaven van consistente niveaus van cortisol in het lichaam, ook wel homeostase genoemd. Een consistent te hoog of te laag cortisolniveau kan negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid, en kan worden veroorzaakt door een medische aandoening die behandeling behoeft (Cleveland Clinic, 2021).

Wat doet cortisol tijdens stress?

Het doel van de stressrespons is ons lichaam voor te bereiden op een snelle reactie op gevaar. De twee belangrijkste hormonen die bij de stressreactie vrijkomen zijn cortisol en adrenaline. Deze hormonen kunnen snel inwerken op meerdere lichaamssystemen tegelijk en een reeks symptomen veroorzaken. Adrenaline laat het hart sneller kloppen, verhoogt de bloedtoevoer naar de hersenen en de spieren en verhoogt de bloeddruk. Cortisol verhoogt suikers in de bloedbaan die gemakkelijk kunnen worden gebruikt voor energie en verhoogt de beschikbaarheid van stoffen die lichaamsweefsels herstellen (Mayo Clinic, 2021). Tijdens acute stress vertraagt cortisol ook lichaamsfuncties die niet essentieel zijn in een vecht-of-vluchtsituatie, zoals de spijsvertering. Hoog cortisol van de stressrespons is bedoeld als een tijdelijke reactie. Hoewel hoog cortisol ons kan helpen tijdens een levensbedreigende situatie, kan langdurige blootstelling aan hoge niveaus onze gezondheid schaden.

Cortisol en het syndroom van Cushing

Hypercortisolisme is een aandoening waarbij het lichaam te veel cortisol produceert. Dit kan worden veroorzaakt door medicijngebruik of door tumoren aan de bijnier, hypofyse of andere delen van het lichaam. Het syndroom van Cushing is de verzamelnaam voor de symptomen die optreden als gevolg van hypercortisolisme, ongeacht de oorzaak (Cleveland Clinic, 2022).

Oorzaken van het syndroom van Cushing

Het syndroom van Cushing komt het vaakst voor bij mensen die langdurig corticosteroïde medicijnen gebruiken (NIH, 2018). Omdat deze medicijnen synthetische vormen van cortisol zijn, kan langdurige blootstelling symptomen van hypercortisolisme veroorzaken. Corticosteroïde medicijnen worden gebruikt om een reeks ziekten te behandelen, waaronder reumatoïde artritis, chronische astma, COPD of eczeem (Mayo Clinic, 2022). Ze kunnen worden geïnjecteerd, ingenomen als pil, of direct op de huid worden gebruikt als crème.

Tumoren in het lichaam kunnen ook een overproductie van cortisol veroorzaken. Een tumor op de bijnier kan te veel cortisol produceren, terwijl tumoren op de hypofyse of in andere delen van het lichaam (zoals de borstkas) ACTH kunnen produceren, het hormoon dat de bijnieren vertelt om cortisol te maken (Pluta et al., 2011). De meeste bijnier- en ACTH-producerende tumoren zijn goedaardig, oftewel niet kankerverwekkend. De ziekte van Cushing treedt op wanneer het syndroom van Cushing wordt veroorzaakt door een ACTH-producerende tumor.

Wat zijn de symptomen van hoge cortisol?

De stressrespons is ontworpen om pas op te treden als de bron van gevaar verdwenen is. Maar als echte of vermeende stressoren altijd aanwezig zijn, kan de vecht-of-vluchtreactie voortdurend geactiveerd blijven. Hetzelfde geldt als iemand medicijnen neemt die cortisol verhogen of een medische aandoening heeft waarbij te veel cortisol wordt aangemaakt. Omdat cortisol een hormoon is dat vele lichaamssystemen beïnvloedt, kan een teveel aan cortisol allerlei symptomen en negatieve gezondheidseffecten veroorzaken. Verhoogd cortisol door chronische stress, medicijngebruik of andere gezondheidsproblemen kan leiden tot:

• Gewichtstoename: Cortisol bouwt vetreserves op die het lichaam kan gebruiken in situaties waarin het extra energie moet leveren. Dit kan de eetlust vergroten, vooral voor energierijk (calorierijk) voedsel. Hoge cortisolniveaus kunnen ook de vetverdeling op het lichaam beïnvloeden, met meer vetopslag in de buik (borst, rug en buik) of het gezicht (Clutter, 2011).
• Verhoogde bloedsuikerspiegel: cortisol kan de bloedsuikerspiegel verhogen om ervoor te zorgen dat het lichaam voldoende energie heeft om te reageren op gevaar. Langdurig hoog cortisol kan echter leiden tot een aanhoudend hoge bloedsuikerspiegel (Cleveland Clinic, 2021).
• Insulineresistentie: aangezien cortisol bedoeld is om de beschikbaarheid van energie op korte termijn te vergroten, vermindert het de afscheiding van insuline in het lichaam en kan het ervoor zorgen dat vet- en spiercellen minder goed reageren op insuline, ook wel insulineresistentie genoemd (UCSF, 2023). Bij mensen met diabetes kan dit betekenen dat je meer insuline moet nemen om je bloedsuiker onder controle te houden.
• Hoge bloeddruk: cortisol verhoogt de bloeddruk en de hartslag als onderdeel van de stressrespons. Chronisch verhoogd cortisol wordt in verband gebracht met een verhoogde bloeddruk en risico op cardiovasculaire gebeurtenissen, zoals een beroerte of hartaanval (Inoue et al., 2021).
• Verlies van spierkracht en -volume: aanhoudend hoog cortisol kan de eiwitsynthese stoppen, wat betekent dat het voor je lichaam moeilijker is om spieren op te bouwen. Het kan er ook voor zorgen dat het lichaam spieren gaat gebruiken als energiebron, vandaar dat een hoog cortisol wordt geassocieerd met verminderde spierkracht (Peeters at el., 2008).
• Verhoogde vatbaarheid voor infecties: tijdens kortdurende stress onderdrukt cortisol ontstekingen en het immuunsysteem terwijl het lichaam reageert op gevaar. Langdurig hoog cortisol kan echter leiden tot verhoogde ontstekingen en een zwakkere immuunrespons (Morey et al., 2015).
• Angst en depressie: verhoogd cortisol is in verband gebracht met psychische aandoeningen zoals depressie (Dziurkowska & Wesolowski, 2021) en angst (Mayo Clinic, 2021).
• Huidveranderingen: hoog cortisol kan de afbraak van eiwitten in de huid en de verzwakking van de bloedvaten veroorzaken, wat leidt tot een dunner wordende huid die blauwe plekken kan krijgen, kan verkleuren, gemakkelijk kan breken of roodpaarse strepen (striae) kan ontwikkelen (Philips, 2007).
• Haargroei bij vrouwen (hirsutisme): vrouwen met een hoog cortisol door overproductie van het hormoon ACTH kunnen last krijgen van donkere en grove haargroei op plaatsen waar normaal geen haar groeit, zoals het gezicht en de rug (Hafsi & Badri, 2022). Dit komt doordat ACTH ook de productie van androgenen kan stimuleren, hormonen die verantwoordelijk zijn voor bepaalde mannelijke geslachtskenmerken, zoals gezichtshaar.
• Hartkwalen: Chronische stress en hoge cortisolniveaus zijn een risicofactor voor verschillende gezondheidsproblemen. Verhoogde cortisolniveaus zijn gekoppeld aan een verhoogd risico op cardiovasculaire aandoeningen en daarbij kan hoog cortisol de bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol verhogen, allemaal risicofactoren voor hart- en vaatziekten (American Heart Association, 2021). Stress draagt ook bij tot ongezond gedrag zoals roken, overeten en gebrek aan lichaamsbeweging, wat het risico op hart- en vaatziekten verder kan vergroten (Mayo Clinic, 2023).
• Slaapproblemen: Ongeveer 10% van de totale bevolking lijdt aan slapeloosheid- ofwel een pathologische slaapstoornis (Cleveland Clinic, 2023). Cortisol werkt samen met melatonine en fluctueert gedurende de dag om het slaap-waakritme te vormen, of de interne “klok” die ervoor zorgt dat we ons ‘s avonds moe voelen en ‘s morgens wakker worden. Als dit ritme wordt verstoord, kan de slaapkwaliteit of het vermogen om in slaap te vallen worden beïnvloed (Hirotsu, 2015).

Wat kun je doen als je cortisolspiegel te hoog is?

De behandeling van hoog cortisol hangt af van de oorzaak. Als hoog cortisol wordt veroorzaakt door medicijngebruik, kan het stoppen met corticosteroïden en/of het nemen van medicijnen die cortisol verlagen worden aanbevolen. Als hoog cortisol wordt veroorzaakt door een tumor, kan bestraling, chemotherapie of een operatie worden toegepast (Cleveland Clinic, 2022). Als je de diagnose syndroom van Cushing krijgt, zal je zorgverlener samen met jou de oorzaak en een passend behandelplan vaststellen.

Als je cortisolniveaus verhoogd zijn door chronische stress of leefstijlfactoren, kan stressmanagement een positief effect hebben. Probeer de volgende tips:

Voldoende slaap

Voldoende slaap is essentieel voor een goede gezondheid, een slapeloze nacht kan je namelijk een gestrest of prikkelbaar gevoel geven. Een gebrek aan slaap of slaap van slechte kwaliteit (d.w.z. door veelvuldig wakker worden) wordt in verband gebracht met verhoogde cortisolspiegels, misschien in een poging om de alertheid te verhogen (Cleveland Clinic, 2020). Voldoende slaap krijgen en een consistent slaapschema aanhouden kan helpen de cortisolspiegel te reguleren en onderbrekingen in het slaap-waakritme te voorkomen. Voor een volwassene is 7 tot 9 uur slaap per nacht optimaal, hoewel dit per individu kan verschillen. Om de slaapkwaliteit te verbeteren, kun je erop letten elke dag rond dezelfde tijd te slapen en wakker te worden, in een donkere en rustige kamer te slapen, overdag te bewegen en ‘s avonds de beeldschermtijd te beperken. Het vermijden van grote maaltijden, cafeïne en alcohol voor het slapen gaan kan ook helpen de slaapkwaliteit te verbeteren (CDC, 2022).

Lichamelijke activiteit

Of je nu elke dag op de fiets naar je werk gaat, je hond uitlaat, of naar de sportschool gaat, lichamelijke activiteit is goed voor zowel de geestelijke als de lichamelijke gezondheid. Bewegen blijkt het niveau van stresshormonen in het lichaam te verlagen en endorfine te stimuleren – chemische stoffen in de hersenen die de stemming kunnen verbeteren (Harvard Health, 2020). Hoewel een wandeling misschien minder effectief lijkt dan een hardloop- of HIIT-training, kan minder intensieve beweging juist het meest gunstig zijn voor de cortisolspiegels. Lichamelijke activiteit met een lage tot matige intensiteit verlaagt de cortisolspiegels, terwijl intensieve training een verhoging van cortisol kan veroorzaken (Hill et al., 2008).

Mindfulness en meditatie

Mindfulness en meditatie zijn praktijken waarbij fysieke en mentale technieken worden gebruikt om de geest helder en rustig te maken. Hoewel deze praktijken al eeuwenlang in verschillende religies worden gebruikt, worden mindfulness en meditaties nu erkend als waardevolle hulpmiddelen voor stressbeheersing en geestelijke gezondheid. Verschillende studies hebben aangetoond dat meditatiepraktijken het cortisolniveau kunnen verlagen en dat meditatie gebruikt kan worden om effectiever te leren omgaan met stress en stressvolle gedachten (Pascoe et al., 2017).

Sociale steun

Onderzoeksresultaten tonen aan dat sociale steun cruciaal is voor het verlagen van stressgerelateerde cortisolafgifte. Het ervaren van emotionele steun en een gevoel van verbondenheid in sociale netwerken, of het nu door familie, vrienden of collega’s is, kan het stressniveau effectief verlagen. Toegang tot sociale steun bij acute stress kan helpen om stresshormonen in het lichaam te verminderen en de reactie van het cardiovasculaire systeem op stress te verzachten. Plezier en lachen zijn cruciaal voor stressmanagement, omdat ze de afgifte van endorfines (lichaamseigen pijnstillers) bevorderen en helpen het cortisolniveau te verlagen (Heinrichs et al., 2003; Pilcher& Bryant, 2016).

Eet een gezond en evenwichtig dieet

Onze voeding heeft een enorme invloed op onze gezondheid en ons welzijn. De volgende tips kunnen je helpen je cortisolniveaus te reguleren en het risico op andere factoren die stress verhogen te verminderen.

Verminder de consumptie van cafeïne

Cafeïnehoudende dranken zoals koffie en energiedrankjes zijn erg populair en worden door veel mensen dagelijks geconsumeerd. Cafeïne kan echter het cortisolgehalte in het lichaam tijdelijk verhogen (Lovallo et al., 2006). Deze verhoging is groter bij mensen die gewoonlijk geen koffie drinken dan bij dagelijkse koffiedrinkers (Lovallo e.a., 2005). Je cafeïne-inname beperken tot 1-2 dranken per dag en ‘s avonds geen cafeïne consumeren kan helpen om de invloed van cafeïne op de slaap en de algehele cortisolspiegel te beperken.

Beperk ontstekingsbevorderende voedingsmiddelen

Langdurig hoog cortisol wordt in verband gebracht met chronische ontsteking, een aandoening die een rol speelt bij ziekten als diabetes type 2, artritis, hartziekten, inflammatoire darmziekten en de ziekte van Alzheimer (Cleveland Clinic, 2021; Snead, 2023). Een belangrijke manier om ontstekingen te bestrijden is via de voeding. Ontstekingsbevorderende voedingsmiddelen zijn die met veel suiker (zoals gebak, snoep, frisdrank met suiker), die met veel geraffineerde koolhydraten (brood en pasta gemaakt met wit meel), gefrituurd voedsel, rood vlees en bewerkt vlees (zoals worst en lunchvlees). Een evenwichtige voeding rijk aan fruit, groenten en volle granen kan helpen ontstekingen en cortisolniveaus in het lichaam te verminderen.

Maak gebruik van de beschermende effecten van voedingsmiddelen

Veel voedingsmiddelen bevatten waardevolle ingrediënten die het lichaam kunnen helpen met stress om te gaan of een preventieve werking hebben. De volgende voedingsmiddelen kunnen een positief effect hebben op de cortisolspiegel:

• Donkere chocolade (bevat antioxidanten)
• Bananen en peren (rijk aan kalium)
• Groene bladgroenten (vitamine C en magnesium)
• Vette vis (omega-3 vetzuren)
• Probiotica zoals yoghurt en kefir (voor een gezonde darmflora)

De volgende voedingsstoffen kunnen een effect hebben omdat:

• Antioxidanten: Oxidatieve stress is een aandoening die optreedt wanneer er te veel vrije radicalen in de lichaamscellen zijn en niet genoeg antioxidanten om ze kwijt te raken, wat leidt tot cel- en weefselschade (NCI). Oxidatieve stress wordt in verband gebracht met een hoog cortisol. Een dieet met veel antioxidantrijke voedingsmiddelen, zoals fruit, groenten en noten, kan oxidatieve stress helpen verminderen en de algehele gezondheid bevorderen (Cleveland Clinic, 2023).
• Ontstekingsremmende voedingsmiddelen: Omdat ontstekingen in verband worden gebracht met verhoogde cortisolspiegels, kan het volgen van een ontstekingsremmend dieet een nuttige stap zijn in het verminderen van cortisol. Een dieet rijk aan onbewerkte ontstekingsremmende voedingsmiddelen zoals bladgroenten, bessen, noten en vette vis kan ontstekingen in het lichaam helpen verminderen en de algehele gezondheid bevorderen (Cleveland Clinic, 2023).
• Omega-3 vetzuren: Deze “gezonde vetten” hebben een positief effect op de cortisolspiegel, kunnen de gezondheid van het hart ondersteunen en kunnen ontstekingsremmend werken (McCabe et al. 2017). Voedingsmiddelen die rijk zijn aan omega-3 vetzuren zijn onder andere zalm, avocado’s, lijnzaad en chiazaden.
• Magnesium en B-vitamines: Voedingsmiddelen rijk aan magnesium en B-vitamines kunnen helpen bij de stofwisseling van cortisol en ontstekingen verminderen (Cleveland Clinic, 2023). Voedingsmiddelen die rijk zijn aan B-vitamines zijn onder meer rundvlees en kip en voedingsmiddelen die rijk zijn aan magnesium zijn onder meer avocado’s, bananen, broccoli en pure chocolade.

Een verhoogde cortisolspiegel als gevolg van chronische stress kan negatieve gevolgen hebben voor onze gezondheid en ons welzijn. Gezonde keuzes in je leefstijl, zoals voldoende slapen, regelmatig bewegen en een evenwichtig dieet volgen, kunnen helpen om stress te beheersen en de cortisol- en ontstekingsniveaus in het lichaam te verlagen. Als je symptomen ervaart die passen bij een hoog cortisol, ga dan naar je huisarts en laat je testen.

Bron: Harvard Health, 2021

Kun je een laag cortisol hebben?

Cortisol is essentieel voor een goede gezondheid, en zowel te veel als te weinig kan gezondheidsproblemen veroorzaken. Laag cortisol (of hypocortisolisme) treedt op als de bijnieren niet genoeg cortisol produceren. Dit wordt ook wel bijnierinsufficiëntie genoemd. Er zijn drie soorten bijnierinsufficiëntie:

• Primaire bijnierinsufficiëntie wordt ook wel de ziekte van Addison genoemd en treedt op als de bijnier niet genoeg cortisol produceert.
• Secundaire bijnierinsufficiëntie treedt op als de hypofyse niet genoeg ACTH produceert, het hormoon dat de bijnieren vertelt cortisol te maken.
• Tertiaire bijnierinsufficiëntie treedt op als de hypothalamus in de hersenen niet genoeg CRH produceert – het hormoon dat de hypofyse vertelt ACTH te produceren.

Bron: NIH, 2018

Oorzaken van laag cortisol

Laag cortisol door bijnierinsufficiëntie kan veroorzaakt worden door:

• Auto-immuunziekten
• Infectie van de bijnieren
• Genetische aandoeningen die de ontwikkeling of functie van de bijnier of hypofyse aantasten
• Chirurgische verwijdering van de bijnier om andere redenen
• Plotseling stoppen met corticosteroïden
• Tumoren in de hypofyse of een infectie

Bron: NIH, 2018

Symptomen van een laag cortisol

Symptomen van bijnierinsufficiëntie zijn vermoeidheid, algemene zwakte en gewichtsverlies. De ernst en soorten ervaren symptomen hangen af van de oorzaak van de bijnierinsufficiëntie en de ernst van het tekort aan cortisol. Andere symptomen kunnen zijn:

• Buikpijn
• Verlies van eetlust
• Misselijkheid en braken
• Diarree
• Lage bloeddruk
• Verlangen naar zout voedsel
• Lage bloeddruk die daalt bij staan, waardoor duizeligheid of flauwvallen ontstaat
• Verminderd seksueel verlangen

Bron: NIH, 2018

Wat kun je doen als je cortisolspiegel te laag is?

Bijnierinsufficiëntie wordt behandeld met hormoonvervangingstherapie. Behandeling is vaak levenslang nodig, meestal met dagelijkse orale medicatie (Nieman, 2021). Correct gebruik van vervangende medicijnen is nodig om de symptomen te minimaliseren en een bijniercrisis te voorkomen, een levensbedreigende aandoening die wordt veroorzaakt door een ernstig tekort aan cortisol. Met de juiste medische zorg kunnen mensen met bijnierinsufficiëntie een actief en gezond leven leiden.